به گزارش خبرنگار مرکز تحقیقات ایمونولوژی، به نقل از مداسکیپ، نتایج یک مطالعه بالینی که در کنگره انجمن تنفسی اروپا در بارسلون اسپانیا ارائه شد، نشان می‌دهد خنده‌درمانی کنترل‌شده می‌تواند روشی مکمل و در دسترس برای کمک به بیماران مبتلا به بیماری مزمن انسدادی ریه باشد. این روش با استفاده از تمرین‌های تنفسی، بازدم‌های هدفمند و خنده شبیه‌سازی‌شده، به بیماران کمک می‌کند الگوی تنفس خود را تمرین کنند و احتمالاً شدت احساس تنگی نفس را کاهش دهند.

بیماری مزمن انسدادی ریه از بیماری‌های طولانی‌مدت دستگاه تنفس است که با محدودیت جریان هوا و دشواری در تنفس همراه می‌شود. بیماران مبتلا ممکن است هنگام راه رفتن، بالا رفتن از پله‌ها یا انجام فعالیت‌های روزمره دچار تنگی نفس شوند. این مشکل گاهی با اضطراب و نگرانی از ناتوانی در تنفس همراه می‌شود و می‌تواند فعالیت بدنی، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین شرایطی، تمرین‌های تنفسی می‌توانند به بیمار کمک کنند تا تنفس خود را بهتر مدیریت کند. یکی از روش‌های شناخته‌شده در این زمینه، تنفس با لب‌های غنچه‌شده است؛ روشی که در آن فرد از راه بینی دم می‌گیرد و سپس هوا را به‌آرامی از میان لب‌های نیمه‌بسته خارج می‌کند. مطالعه جدید، خنده‌درمانی را به‌عنوان رویکردی جایگزین برای تمرین بازدم و ابزاری مکمل در مدیریت علائم این بیماران بررسی کرده است.

مطالعه چگونه انجام شد؟

در این کارآزمایی بالینی، ۶۳ بیمار به‌طور تصادفی در سه گروه قرار گرفتند: گروه خنده‌درمانی، گروه تنفس با لب‌های غنچه‌شده و گروهی که صرفاً آموزش‌های مرتبط با بیماری را دریافت کردند.

پس از یک جلسه آموزش حضوری، شرکت‌کنندگان تمرین‌های مربوط به گروه خود را به مدت ۳۰ دقیقه، سه بار در هفته و به مدت ۱۲ هفته انجام دادند. برای حمایت از ادامه تمرین‌ها، پیامک‌های یادآوری، تماس‌های پیگیری و جلسات ویدئویی هفتگی نیز در نظر گرفته شد.

پروتکل خنده‌درمانی با اقتباس از چارچوب «یوگای خنده» طراحی شده بود؛ رویکردی که در سال ۱۹۹۵ به‌وسیله مادان کاتاریا معرفی شد. در این برنامه، تمرین‌های تنفس عمیق، حرکات ریتمیک و کف زدن همراه با تولید صدا، خنده ملایم و تمرین‌های آرام‌سازی ترکیب شدند. پژوهشگران با مشورت متخصصان خنده‌درمانی، این برنامه را برای بیماران مبتلا به COPD تعدیل کردند تا از فشار بیش‌ازحد و تشدید ناراحتی تنفسی جلوگیری شود.

اثربخشی مداخله‌ها با دو ابزار سنجیده شد: مقیاس «Dyspnea-12» برای ارزیابی شدت تنگی نفس و آزمون «COPD Assessment Test» یا CAT برای بررسی تأثیر علائم بیماری بر زندگی روزمره.

در مقیاس Dyspnea-12، امتیاز بالاتر نشان‌دهنده تنگی نفس شدیدتر است و حداکثر امتیاز این ابزار ۳۶ است. آزمون CAT نیز از صفر تا ۴۰ امتیاز دارد و افزایش امتیاز آن به معنای تأثیر بیشتر بیماری بر وضعیت سلامت و زندگی روزمره بیمار است.

نتایج چه چیزی را نشان دادند؟

بر اساس نتایج گزارش‌شده، پس از هشت هفته، امتیاز تنگی نفس در گروه خنده‌درمانی به‌طور متوسط ۳٫۸۴ امتیاز کاهش یافت؛ این میزان در گروه تنفس با لب‌های غنچه‌شده ۲٫۸۷ امتیاز بود.

در ارزیابی تأثیر بیماری بر زندگی روزمره نیز هر دو گروه بهبود نشان دادند. میانگین کاهش امتیاز CAT در گروه خنده‌درمانی ۲٫۴۹ امتیاز و در گروه تنفس با لب‌های غنچه‌شده ۲٫۸۱ امتیاز گزارش شد.

در مقابل، در گروهی که فقط آموزش دریافت کرده بود، بهبود اندک یا ناچیزی مشاهده شد.

پژوهشگران همچنین گزارش کردند که الگوی نتایج در ارزیابی هفته دوازدهم نیز امیدوارکننده بود. بااین‌حال، جزئیات کامل نتایج، از جمله اطلاعات کافی درباره عدم‌قطعیت آماری و تفاوت‌های بین گروه‌ها، در گزارش خبری ارائه نشده است؛ بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس این اعداد درباره میزان برتری یکی از روش‌ها نتیجه‌گیری قطعی کرد.

پژوهشگران مطالعه تأکید کردند که نتایج اولیه امیدوارکننده است، اما برای تأیید پایداری اثرات و تعیین میزان اثربخشی این روش در جمعیت‌های مختلف بیماران، انجام مطالعات بزرگ‌تر ضروری خواهد بود.

پژوهشگران چند سازوکار احتمالی را برای اثر خنده‌درمانی مطرح کرده‌اند، هرچند این سازوکارها در مطالعه حاضر مستقیماً اندازه‌گیری نشده‌اند.

نخست، خنده می‌تواند عضلات دخیل در تنفس، از جمله عضلات شکمی و دیافراگم، را درگیر کند. بازدم فعال و سپس دم عمیق‌تر ممکن است به تمرین الگوی تنفسی کمک کند. از این نظر، خنده‌درمانی شباهت‌هایی با تمرین‌های تنفسی متداول دارد که بر بازدم آهسته و کنترل‌شده تأکید می‌کنند.

دوم، خنده ممکن است از طریق کاهش تنش روانی و بهبود خلق‌وخو بر تجربه تنگی نفس تأثیر بگذارد. در برخی بیماران مبتلا به COPD، احساس کمبود هوا باعث اضطراب می‌شود و اضطراب نیز می‌تواند احساس دشواری تنفس را تشدید کند. این چرخه ممکن است فرد را به تنفس سطحی‌تر وادار کند و فعالیت‌های روزانه او را محدود سازد.

در این زمینه، اندورفین‌ها و سایر فرایندهای مرتبط با تنظیم خلق و پاسخ به استرس به‌عنوان سازوکارهای احتمالی مطرح شده‌اند؛ بااین‌حال، نمی‌توان کاهش تنگی نفس در این مطالعه را مستقیماً به ترشح اندورفین نسبت داد، زیرا شواهد ارائه‌شده برای اثبات چنین رابطه‌ای کافی نیست.

می‌لان هان، استاد پزشکی و رئیس بخش مراقبت‌های ویژه و بیماری‌های ریوی در دانشکده پزشکی دانشگاه میشیگان، که در این پژوهش مشارکت نداشت، نیز بر اهمیت رویکردهای ساده و کم‌هزینه برای کمک به بیماران تأکید کرده است. به گفته او، ترکیب تمرین‌های تنفسی با تعامل اجتماعی و تجربه احساس شادی می‌تواند در بهبود کیفیت زندگی بیماران نقش داشته باشد.

اهمیت سلامت روان و تعامل اجتماعی در بیماران مبتلا به COPD

مدیریت COPD تنها به کنترل انسداد راه‌های هوایی و درمان دارویی محدود نمی‌شود. اضطراب، افسردگی و کاهش مشارکت اجتماعی نیز می‌توانند بر وضعیت سلامت بیماران اثر بگذارند.

تنگی نفس ممکن است باعث شود فرد از فعالیت بدنی، حضور در جمع یا حتی انجام کارهای معمول روزانه اجتناب کند. کاهش فعالیت در طول زمان می‌تواند آمادگی جسمانی را پایین بیاورد و انجام فعالیت‌های ساده را دشوارتر سازد. در نتیجه، توجه به سلامت روان و حفظ ارتباطات اجتماعی بخشی مهم از مراقبت جامع این بیماران به شمار می‌رود.

خنده‌درمانی، به‌ویژه اگر در قالب جلسات گروهی یا برنامه‌های تحت نظارت اجرا شود، ممکن است فرصتی برای تمرین تنفس و افزایش تعامل اجتماعی فراهم کند. بااین‌حال، میزان تأثیر مستقل این مؤلفه روانی و اجتماعی بر پیامدهای بیماری همچنان به بررسی‌های دقیق‌تر نیاز دارد.

توان‌بخشی ریوی همچنان بخش اصلی درمان است

متخصصان تأکید می‌کنند که تمرین‌های تنفسی باید در چارچوب برنامه جامع توان‌بخشی ریوی مورد توجه قرار گیرند. توان‌بخشی ریوی معمولاً مجموعه‌ای از تمرین‌های بدنی متناسب با توان بیمار، آموزش درباره بیماری، روش‌های کنترل تنگی نفس و راهکارهای مدیریت فعالیت‌های روزمره را شامل می‌شود. شواهد پزشکی از نقش این برنامه‌ها در بهبود توانایی عملکردی و کیفیت زندگی افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن ریوی حمایت می‌کنند.

با وجود این، دسترسی به توان‌بخشی ریوی و مشارکت مستمر در آن همیشه آسان نیست. کمبود آگاهی، دشواری رفت‌وآمد، محدودیت‌های مالی و نگرانی درباره نحوه اجرای تمرین‌ها ممکن است مانع استفاده بیماران از این خدمات شود.

از این رو، روش‌هایی مانند خنده‌درمانی یا تمرین‌های تنفسی در منزل می‌توانند به‌عنوان ابزارهای کمکی ارزش بررسی داشته باشند؛ به‌ویژه اگر اجرای آن‌ها ساده باشد و بیمار بتواند با راهنمایی تیم درمان، آن‌ها را در برنامه روزانه خود بگنجاند. بااین‌حال، این روش‌ها جایگزین توان‌بخشی ریوی، داروهای تجویزشده یا ارزیابی پزشکی نیستند.

آیا بیماران می‌توانند خنده‌درمانی را در خانه انجام دهند؟

پژوهشگران می‌گویند اجرای این روش در ابتدا برای برخی شرکت‌کنندگان غیرمعمول بود و تعدادی از بیماران نسبت به اثربخشی آن تردید داشتند. بااین‌حال، آموزش و پیگیری منظم به آن‌ها کمک کرد تا تمرین‌ها را بهتر بپذیرند و مشارکت بیشتری داشته باشند.

بر اساس توضیحات ارائه‌شده از سوی گونجاگول آلدان، پژوهشگر اصلی مطالعه، خنده‌درمانی برای بیماران مبتلا به COPD باید ملایم، کنترل‌شده و متناسب با توان تنفسی فرد باشد. این تمرین‌ها را می‌توان در سه مرحله کلی خلاصه کرد:

• آماده‌سازی: آغاز با تنفس آرام و کنترل‌شده و حرکات ریتمیک ملایم، مانند کف زدن همراه با صداهای ساده.

• تمرین خنده ملایم: استفاده از خنده شبیه‌سازی‌شده، لبخند و بازدم‌های آرام، بدون تلاش برای ایجاد خنده شدید یا طولانی.

• آرام‌سازی: پایان دادن به تمرین با تنفس آرام و استراحت، بدون وارد کردن فشار اضافی به عضلات تنفسی.

بااین‌حال، اجرای این مراحل به معنای توصیه عمومی به همه بیماران نیست. به‌ویژه در افراد مبتلا به COPD شدید، خنده شدید یا کنترل‌نشده ممکن است سرفه را تحریک کند یا ناراحتی تنفسی را افزایش دهد. بنابراین، پیش از شروع این تمرین‌ها، مشورت با پزشک یا متخصص توان‌بخشی ریوی ضروری است. در صورت تشدید تنگی نفس، سرگیجه یا سرفه شدید، تمرین باید متوقف شود.